تارنمای خبری امرداد
آشنایی با کهن‌محله‌های تاریخی پایتخت

صد محله‌ی تاریخی تهران را بشناسید

 

در گذشته‌های دور، در پهنه‌ای که اکنون شهر تهران روز‌به‌روز گسترش می‌یابد و بر پیکر ناهمگونش افزوده می‌شود، شهر کهن و تاریخی «ری» سایه‌افکن بود و پیشینه‌ای دورودراز و باستانی داشت؛ تا بدان‌اندازه که نشانه‌هایی از هزاره‌ی سوم پیش از میلاد در شهر ری یافته شده است و تا چند سده پیش شهری پُرآمدوشدتر از تهران به چشم می‌آمد. از سوی دیگر، در گستره‌ای که از دژ طبرک آغاز می‌شد و تا بلندترین رشته‌کوه‌های البرز ادامه می‌یافت، بخش «قصران» سایه افکنده بود. روستای تهران در میان این دو، شهر ری و قصران، جا داشت و روستایی از آبادی‌های قصران بود. شمیران نیز بخشی جداگانه از تهران شناخته می‌شد. هر اندازه که روستای تهران گرم و خشک بود، شمیران هوایی پاکیزه و دل‌خواه داشت.

برج آزادی (شهیاد سابق)

برج آزادی (شهیاد سابق)

اگر بخواهیم گستره‌ی دقیق‌تری از تهران کهن را نشان دهیم، باید آن را روستایی میان شهر ری و جایی دانست که اکنون سه راه ضرابخانه نام دارد و در گذشته «مهران» نامیده می‌شد. آن‌هایی که از شهرری به شمیران و قصران می‌رفتند، در روستای تهران اندکی می‌آسودند و نفس تازه می‌کردند و سپس به راه خود ادامه می‌دادند. آبادی‌های پیرامون تهران، پُرشمار بود؛ مانند: دولاب، لویزان، نیاوران، دروس، چیذر، تجریش، زرگنده، قلهک، فرح‌زاد، طرشت، کن و چند روستای دیگر.
تهران به معنی «جای گرم» است. هر چند درباره‌ی معنای آن، دیدگاه‌های دیگری بازگو شده است. اما به گمان می‌رسد که «تِه» تب و تاب و گرما معنی می‌دهد و «ران» پسوند مکانی است. از آن‌رو که روستای تهران در جلگه‌ای با آب‌و‌هوای گرم ساخته شده بود، به این نام شناخته می‌شد.
دیرینه‌ترین نشانه‌ی تاریخی که از روستای تهران در نوشته‌های کهن آمده است، به سده‌ی ششم مهی بازمی‌گردد. اگرچه برپایه‌ی یافته‌های چندسال گذشته پیشینه‌ی زندگی در تهران به دوران نوسنگی بازمی‌گردد و کاوش‌های باستان‌شناسی صورت‌گرفته در تهران، منجر به کشف اسکلت‌های ۷۰۰۰ ساله‌ی انسان و ابزارهای سنگی شده‌است، ولی در آغاز سده‌ی هفتم، با ویرانی شهر ری و کوچیدن مردم آن به تهران، دانش تجارت، ساخت‌وساز و شهروندی مردم ری به تهران انتقال یافت  اینکه برخی کوشیده اند نشانه‌هایی بر باستانی بودن تهران به عنوان شهر بیابند، گویا چندان پایه‌ی درستی ندارد. هر چه هست، نخستین‌بار در کتابی از زکریا قزوینی، تاریخ‌نگار سده‌ی هفتم، از تهران یاد شده و آن را «روستایی بزرگ» دانسته است که باغ‌های میوه‌ی فراوان دارد. این را هم افزوده که مردم تهران در خانه‌هایی زندگی می‌کنند که در زیرزمین ساخته شده است!

برج آزادی (شهیاد سابق)

برج آزادی (شهیاد سابق)

برج آزادی (شهیاد سابق)

در آغاز دوره‌ی صفوی تهران از شکل روستایی‌اش بیرون می‌آید و نیمه‌شهر می‌شود. در این زمان است که به دستور شاه تهماسب صفوی، در سال 961 مهی، بارویی گرداگرد تهران کشیده می‌شود. این بارو تا سه سده دوام آورد و سپس آن را ویران کردند. این‌را هم بگوییم که شاه تهماسب روستای تهران را دوست داشت و چندباری به این آبادی سفر کرد. اما هر اندازه که او از دیدن تهران لذت می‌بُرد، شاه‌‌عباس یکم که در سفری جنگی گذارش به تهران خورده بود و به سختی بیمار شده بود، این روستا را بدشگون می‌دانست و نفرین می کرد‌.
تاریخ‌نگاران نوشته‌اند که در روزگاری دیگر، نادرشاه افشار چندبار به تهران آمده بود و فرزند نامدار خود، رضاقلی میرزا، را به فرمانروایی این شهر کوچک گمارده بود. بیشترا ز نادرشاه، کریم‌خان زند به تهران دلبستگی داشت. تا بدان اندازه که دستور داد دو محله‌ی تازه‌ی «اودلاجان» و «چال میدان» را در این نوین‌شهر، بسازند. افزون‌بر آن، در بخشی که اکنون محله‌ی بازار تهران است، دستور به ساخت دکان‌هایی برای پیشه‌وران و دادوستدکنندگان داد. در نتیجه، اندک‌اندک بازار تهران شکل گرفت.
سرانجام پس از فرازوفرودهای بسیار، آغامحمدخان، بنیادگذار سلسله‌ی قاجاریه، در نوروز سال 1210 مهی، شهر تهران را به پایتختی دولتش برگزید. او در این شهر خود را شاه ایران نامید. در زمان او شمار مردم تهران به 15 هزار تَن می‌رسید، اما چند سال پس از آن در 1223 مهی، در روزگار جانشین او، فتحعلی‌شاه قاجار، جمعیت پایتخت افزایش چشمگیر یافت و به 50 هزار تَن سر زد. هر چند به سبب گرمای توان‌فرسای تابستان‌های تهران، شهر کم‌وبیش خالی می‌شد و مردم به روستاهای خوش آب‌وهوای پیرامون تهران پناه می‌بردند.
یک دشواری دیگر برای پایتخت قاجاریه، کم‌آبی آن بود. افزایش مردم و نیاز روزافزون به آب، میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه قاجار را واداشت تا آب کرج را به باغ نگارستان و محله اودلاجان و دروازه شمیران بکشاند. باغ نگارستان همان است که اکنون در میدان بهارستان جای دارد و از آن باغ موزه‌ای دیدنی ساخته‌اند.
تهران در دوره ناصرالدین شاه قاجار، به یکباره گستردگی بسیاری یافت. این شهر از شمال به خیابان‌های کنونی انقلاب، از باختر به امیرآباد، از جنوب به شوش و از خاور به هفده شهریور محدود می‌شد. محله‌های تهران در آن دوره چنین بودند: ارک، اودلاجان، چاله میدان، سنگلج و بازار. سپس با گسترش شهر، دو میدان توپخانه و سبزه‌میدان نیز ساخته شدند. دوازده دروازه نیز داشت: دروازه‌های یوسف‌آباد، دولت و شمیران (در شمال شهر)، دروازه‌های باغ‌شاه، قزوین و گمرک (در باختر)، دروازه های خانی آباد، غار، شهر ری (در جنوب) و دروازه‌های دوشان تپه، دولاب و خراسان (در خاور). در همان دوره‌ی ناصری بود که خانه‌سازی به بیرون ارگ تهران کشیده شد و سنگ بنای گسترش و دامنه‌دار شدن پایتخت را گذاشتند.

تهران در زمان پادشاهی مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمدشاه قاجار به سبب رویدادهای پی‌درپی سیاسی و آشوب‌ها، گسترش چندانی نیافت. اما در زمان رضاشاه دگرگونی‌های بسیاری در این شهر شکل گرفت. نخست باروهای گرداگرد شهر را فرو ریختند و سپس خندق کهن‌شهر را پُر کردند. محله‌ی تاریخی سنگلج را نیز به تمامی از میان برداشتند. از سوی دیگر، خیابان‌هایی نو ساخته شد و به ویژه از سوی شمال و باختر، بر وسعت پایتخت افزودند. ساخت مدرسه‌ها، دانشگاه تهران و گسترش بازار، در همین دوره انجام گرفت. با این همه، زمانی که یک زن انگلیسی به نام «ویتا سَکویل وست»، همسر کنسول بریتانیا در تهران روزگار رضاشاه، این شهر را دید، نومیدانه در سفرنامه‌اش نوشت: «تهران یک ده بسیار بزرگ است. از بازارهایش که بگذریم، هیچ جاذبه‌ای ندارد»!

در سال‌های آغازین پادشاهی پهلوی دوم، تهران هم‌چنان با دشواری کم‌آبی روبه‌رو بود. در دوره نخست‌وزیری دکتر محمد مصدق کارهای مهمی در این زمینه انجام شد و آب لوله‌کشی توسعه‌ی افزون‌تر یافت. در همان دوره بود که سه محله‌ی یوسف‌آباد، نارمک و نازی‌آباد شکل گرفت. اما تهران به یکباره افسار گسیخته شد و گسترش بی‌مرز و اندازه و ناهمگن آن، سال‌به‌سال بیشتر شد و تا به امروز ادامه یافت.
روستای کوچک و کم‌نشان تهران، اکنون غول‌آسا رشد کرده است. یک سوی آن به رودخانه‌‌های کرج در باختر و جاجرود در خاور می‌رسد و سوی دیگرش به بلندی‌های البرز در شمال و شهریار و ورامین در جنوب. تهران کنونی سرگردان میان محله‌ها و خیابان‌هایی با بافت تاریخی است و محله‌هایی دیگر با ساخت‌و‌سازهایی نو و مدرن. روستاهایی که در سده‌های گذشته زندگی جداگانه‌ای از تهران داشتند، اکنون به پایتخت پیوسته‌اند و از محله‌های آن به شمار می‌روند. بی‌گمان شناخت کلان شهر تهران و تاریخچه‌ی محله‌ها و خیابان‌های آن، دل‌پذیر و خواندنی است.
در رشته نوشتارهای «محله‌های تاریخی تهران»، به تاریخ شکل‌گیری این شهر می‌پردازیم و از کوی‌وبرزن‌ها و خیابان‌هایی یاد می‌کنیم که کوله‌باری از تاریخ تهران را بر دوش دارند. از محله‌هایی نیز که در سال‌هایی نزدیک‌تر به ما شکل گرفته‌اند، سخن خواهیم گفت.

* با بهره‌جویی از: کتاب «تهران» نوشته‌ی ناصر تکمیل همایون (دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1391)؛ جستار(:مقاله)‌ی «تهران در پویه‌ی تاریخ» از غلامرضا ورهرام (فصلنامه‌ی تحقیقات تاریخی، 1368) و «تهران» از خسرو مرآت (فصلنامه‌ی جمعیت، 1371).

برج میلاد تهران

برج میلاد تهران

تندیس فردوسی بزرگ درکنار برج میلاد

تندیس فردوسی بزرگ درکنار برج میلاد

میدان راه آهن تهران

میدان راه آهن تهران

راه آهن سراسری تهران

راه آهن سراسری تهران

تندیس جهان پهلوان تختی خیابان شوش تهران

تندیس جهان پهلوان تختی خیابان شوش تهران

میدان انقلاب تهران

میدان انقلاب تهران

تیاترشهر تهران

تیاترشهر تهران

میدان ونک تهران

میدان ونک تهران

میدان ابن سینا -تهران

میدان ابن سینا -تهران

دروازه قزوین تهران

دروازه قزوین تهران

میدان توپخانه تهران

میدان توپخانه تهران

عمارت سلیمانیه تهران

عمارت سلیمانیه تهران

مسجد ابراهیم (ع) خیابان سی تیر

مسجد ابراهیم (ع) خیابان سی تیر

آتشکده زرتشتیان تهران خیابان سی تیر

آتشکده زرتشتیان تهران خیابان سی تیر

کنیسه حیم یهودیان تهران خیابان سی تیر

کنیسه حیم یهودیان تهران خیابان سی تیر

کلیسای حضرت مریم تهران خیابان سی تیر

کلیسای حضرت مریم تهران خیابان سی تیر

ساختمان پلاسکو خیابان استانبول-نادری تهران

ساختمان پلاسکو خیابان استانبول-نادری تهران

دروازه شوش تهران

دروازه شوش تهران

موزه ملی تهران

موزه ملی تهران

تیاتر تهران(نصر) خیابان لاله زار تهران

تیاتر تهران(نصر) خیابان لاله زار تهران

میدان منیریه تهران

میدان منیریه تهران

میدان ولیعصر تهران

میدان ولیعصر تهران

دروازه غار تهران

دروازه غار تهران

میدان محمدیه (اعدام) تهران

میدان محمدیه (اعدام) تهران

عمارت شمس العماره تهران

عمارت شمس العماره تهران

میدان فردوسی تهران

میدان فردوسی تهران

میدان حسن آباد تهران

میدان حسن آباد تهران

میدان بهارستان تهران

میدان بهارستان تهران

دانشگاه تهران

دانشگاه تهران

عمارت ارباب هرمز آرش تهرانپارس تهران

عمارت ارباب هرمز آرش تهرانپارس تهران

مسجد امام صادق (ع) میدان فلسطین تهران

مسجد امام صادق (ع) میدان فلسطین تهران

عمارت مسعودیه - بهارستان تهران

عمارت مسعودیه – بهارستان تهران

ورودی اصلی بازار بزرگ تهران

ورودی اصلی بازار بزرگ تهران

ترمینال مسافربری جنوب -تهران

ترمینال مسافربری جنوب -تهران

میدان تجریش تهران

میدان تجریش تهران

فرتور از همایون مهرزاد است.

2393

در ادامه با 100 محله‌ی تاریخی تهران بیشتر آشنا شوید:

1- منیریه؛ هم‌نشینی بافت کهن و سازه‌های نو

2- دروس؛ کشت‌زارهای گندم و خانه‌های اشرافی

3- پامنار؛ یادهای دور و نزدیک از تاریخ پایتخت

4- اقدسیه؛ آرامش گم‌شده در هیاهوی امروزی پایتخت

5- لاله‌زار؛ سودای خیابان‌های پاریس

6- سلطنت‌آباد؛ سفرهای شاهانه و برآمدن باغی از خشت‌وسنگ

7- آجودانیه؛ محله‌ای با آب‌وهوایی دل‌خواه

8- بوذرجمهری؛ پوست‌اندازی یک محله، برآمدن تهرانی نو

9- خیابان ناصری؛ چشم و چراغ تهران قدیم

10- خیابان فردوسی؛ آزمونی برای نوگرایی

11- اختیاریه؛ رنگ‌و‌بوی فراموش شده‌ی تاریخ پایتخت

12- خیابان چراغ برق، سوسویی از گذشته‌های تاریخی

13- دروازه دولاب؛ گذر بی‌هیاهوی تاریخ

14- محله امیریه؛ کوچه‌هایی که یاد فروغ در آن می‌وزد

15- محله شاهپور؛ از باغ‌های سبز تا خانه‌های امروزی

16- زعفرانیه؛ دیرینگی و نوگرایی دوشادوش هم

17- باب همایون؛ آرامش دیرباز خیابان پیر پایتخت

18- طرشت؛ دیوارهای کهنه و سازه‌های نو

19- تجریش؛ گردشگاه پایتخت‌نشینان

20- مجیدیه؛ کوچ ارمنی‌ها و پیوستن محله‌ای دیگر به پایتخت

21- دروازه غار؛ محله‌ی لوطی‌ها و جوان‌مردان

22- بهجت‌آباد؛ نخستین بلندمرتبه‌سازی‌ها در پایتخت

23- تهرانپارس؛ یادگار کوشش‌های ارباب هرمز آرش

24- کاشانک؛ دیوار به دیوار بلندی‌های البرز

25- خیابان سی تیر؛ انبوهی از یادمان‌های تاریخی در خیابان ادیان

26- داودیه؛ تصویرهای از یاد رفته‌ی پیشین

27- یوسف‌آباد؛ درختان انجیر کهن و ساختمان‌های نوپدید

28- جلالیه؛ گذر دوره‌ها و دگرگونی نام‌ها

29- سنگلج؛ دیرینه‌ترین محله‌ی پایتخت

30- شمس‌العماره؛ نماد تاریخی پایتخت

31- ده ونک؛ ماندگاری بافت کهن

32- درخونگاه؛ کوچه‌های باریک و خانه‌های گِلی

33- خیابان سعدی؛ گام‌های نخست نوخواهی

34- امجدیه؛از باغستانی بیرون از دروازه‌های شهر تا ساخت ورزشگاهی کهن

35- گذر لوطی صالح؛ صدای گیوه‌های پاشنه خوابیده

36- عشرت‌آباد؛ آرامش از یاد رفته‌ی سال‌های دور

37- فیشرآباد؛ بیگانه‌ای که بنیان‌گذار محله‌ای در تهران شد

38- میدان اعدام؛ نمایش خشونت و وحشت در سده‌های پیش

39- بهارستان، سنگ بنای رویدادهای تاریخی

40- دروازه شمیران؛ محله‌ای کهن و ساخت نخستین پارک ایران

41- منوچهری؛ موزه‌ای از عتیقه و تاریخ

42- کامرانیه؛ روستا باغ دیروز و برج‌های آسمان‌سای امروز

43- حسن‌آباد؛ گام‌های آغازین نوگرایی در طراحی شهری

44- خیابان خیام و سازه‌ای برای ساز و برگ‌های جنگی

45- باغشاه؛ جست‌وجوی نشانه‌های تاریخی

46- عباس‌آباد؛ تپه‌های باستانی و کالبد شهری

47- امانیه؛ پیدایی و پویایی یک محله

48- سه‌راه امین حضور؛ دور و نزدیک یک گذرگاه شلوغ

49- خیابان ایران؛ گره خورده با نشانه‌های تاریخی

50- قیطریه؛ محله‌ای با تمدنی سه‌هزارساله

51- مهرآباد؛ آسمان بلند و کشت‌زارهای انبوه

52- راه آهن و جوادیه؛ کوچه‌های درهم تنیده و خانه‌های قدیمی

53- فرمانیه؛ باغ‌های از یادرفته زیر سایه‌ی سنگین آسمان‌خراش‌ها

54- خیابان ولیعصر؛ از جنوب تا شمال شهر

55- حکیمیه؛ تاریخ فراموش شده‌ی یک محله

56- دزاشیب؛ باغ‌ها و انبوهی از درختان سرو و سپیدار

57- خیابان مولوی؛ برگی از تاریخ پایتخت

58- چالهرز؛ بوی خوش خاک و نسیم

59- قلهک؛ سرخی دیوارهای بلند و آجری 

60- پُل چوبی؛ محله‌ای با ساختاری بازارگونه

61- زرگنده؛ محله‌ای پلکانی و سقف گِلی خانه‌ها

62- خیابان شهباز؛ شناسه‌های تاریخی یک محله

63- خیابان سیروس؛ بافتاری پیوسته به بازار و پیشه‌وران

64- گیشا؛ چهارسویی از بزرگراه‌ها

65- شهرآرا؛ محله‌ای با بوی خوش زندگی

66- نارمک؛ محله‌ای با یکصد میدان

67- نازی‌آباد؛ رد پای آلمانی‌ها!

68- سعادت‌آباد؛ از پرورش خرگوش تا محله‌ای خوش‌نشین

69- خیابان امین‌السلطان؛ یادگارهای دیرینه‌ی شهر

70- وحیدیه؛ دیرینه و ناشناخته

71- کوچه مروی؛ بازگشت به گذشته‌ها

72- الهیه؛ محله‌ای شاهانه در شمال پایتخت

73- محله‌ی جی و خیابان سی‌متری جی؛ نشانه‌های نهصدساله

75- سلسبیل؛ آب‌های جاری و باغستان‌های انار

75- چهارصد دستگاه؛ همانندسازی در طراحی خانه‌ها

76- سیدخندان؛ قهوه‌خانه‌ای و سایه‌هایی از دور

77- یافت‌آباد؛ جوشش کار و زندگی

78- کوچه برلن؛ نام‌آشناترین کوچه‌ی شهر

79- دریان نو؛ ایده‌هایی نو برای ساخت محله‌ای در باختر پایتخت

80- ضرابخانه؛ صدای ضرب سکه‌ها

81- عودلاجان؛ فراز و فرود یک محله

82- امیرآباد؛ یاد ماند‌ه‌ای از امیرکبیر

83- محله‌ی هروی؛ پاس‌داشت یک نام

84- چهارراه عزیزخان؛ رد پای تاریخ

85- خیابان انقلاب؛ بوی کاغذ و کتاب

86- آریاشهر؛ محله‌ای نوپا در باختر تهران

87- محمودیه؛ پزشک چشم‌آبی و محله‌ای در شمال تهران

88- دارآباد؛ ستیغ کوه‌ها و دلاویزی هوا

89- خزانه فلاح؛ گندم‌زاران دیروز و سازه‌های امروز

90- چهارراه کالج؛ جایی برای بنیان‌گذاری آموزش و هنر نوین

91- خیابان پیروزی؛ راهی تا شکارگاه سلطنتی

92- چال میدان؛ محله‌ای به دیرینگی تهران

93- پُل رومی؛ چشم‌اندازهای تاریخی یک محله

94- چهارراه گلوبندک؛ خستگی کار و یک استکان چای!

95- خیابان نادری؛ سال‌های کافه‌نشینی و تکاپوهای فرهنگی

96- خیابان کاخ؛ سایه‌ی سنگین سیاست

97- سلیمانیه؛ گزاره‌هایی از گذشته‌ی تاریخی یک محله

98- آب مَنگل؛ محله‌ای در کوچه پس‌کوچه‌های تهران قدیم

99- گود زنبورک‌خانه؛ باروت‌های نم‌کشیده‌ی محله‌ای تاریخی

100- توپخانه؛ نخستین میدان پایتخت

4.9/5 - (7 امتیاز)
1 نظر
  1. فریدون رستمی می گوید

    تهران همان تاران است و تا درختی است در شمال تهران که هم اکنون در دربند یافت می شود و میوه آن گرد و هسته دار است و سبز است و هنگام رسیدن به رنگ زرد است. تاران به چم پر از درختان تا است

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

ممکن است شما دوست داشته باشید